Marek Aureliusz przeszedł do historii jako „filozof na tronie”. Prędzej czy później musiałem sięgnąć po jego „Rozmyślania” – osobiste zapiski, które zostawił przyszłym pokoleniom. 

Marek Aureliusz był rzymskim cesarzem, pisarzem i filozofem.

Połączył dwie gryzące się ze sobą dziedziny: władzę (praktyka) z filozofią (teoria).

Panował w bardzo trudnym okresie. Nieustanne wojny, klęski żywiołowe (on sam zmarł na dżumę w trakcie wyprawy wojennej).


marek-aureliusz-jak-zyc-aby-osiagnac-spokoj-6


Marek Aureliusz (tak jak Seneka) był stoikiem.

O filozofii stoickiej pisałem więcej w tym miejscu. Przytoczę fragment:

Filozofia stoicka bardzo ze mną rezonuje, ponieważ opiera się na wiedzy. Najważniejszym celem człowieka według stoików, jest osiągnięcie cnoty i aby być cnotliwym, trzeba zdobyć wiedzę o świecie oraz wiedzę o samym sobie.

Życie według stoików jest dobre (a więc szczęśliwe) jeśli jest zgodne z naturą. Indywidualna wola człowieka ma być w zgodzie z naturą.

Każdy człowiek posiada wolność, chodzi o to, aby zdołał się on pozbyć ziemskich pożądań i fałszywych wyobrażeń. Możesz być wolny tylko jeśli jesteś całkowicie panem samego siebie i panem swego losu, bo wtedy nikt i nic nie jest w stanie zabrać Ci Twojej cnoty.

Wolność według stoików polega na wyzwoleniu się od zawiści, pożądliwości, smutku i lęku. Wolność ma prowadzić do stanu, który stoicy nazywają apatią (apathia).

Jeśli chcesz być wolny, musisz być wytrzymały na ból – bo cierpieć może tylko ciało człowieka (które jest stoikom obojętne).

Według stoików człowiek powinien angażować się w życie publiczne, bo to może stanowić okazję do wykazania się męstwem, dobroczynnością i sprawiedliwością. Z drugiej strony nie wolno z tym przesadzać, bo przede wszystkim liczy się nie społeczeństwo, a własna cnota. Stoicy nie są cnotliwi po to, aby być dobrymi, lecz są dobrzy po to, aby być cnotliwymi.


W tym roku pojawił się nowy, polski przekład „Rozmyślań”. Od pierwszego minęło niemal sto lat. Czym prędzej nabyłem własny egzemplarz.


marek-aureliusz-jak-zyc-aby-osiagnac-spokoj-11


Byłem strasznie ciekaw tych zapisków, ponieważ nie jest to typowe dzieło literackie – to „dziennik myśli” pisany dla siebie (lub dla syna, jak niektórzy twierdzą). W moim odczuciu brzmi to jak prywatny monolog Marka Aureliusza z samym sobą.

„Rozmyślania” prawdopodobnie nie miały tytułu. Nieznany jest też ich pierwotny układ. Wydawcy sami podzielili dzieło na 12 ksiąg.

„Nie wiadomo, co działo się z tymi zapiskami po śmierci cesarza. Sam fakt, że ocalały do naszych czasów – co graniczy z cudem – skłania do przypuszczeń, że trafiły do rąk bądź to przyjaciela, bądź rzetelnego sekretarza, za sprawą którego sporządzono zapewne kilka odpisów.”

Może Marek Aureliusz miał wobec nich jakieś większe plany, może tworzył „dzieło swojego życia” ale nie ukończył go i zostawił w formie szkicu? A może nigdy nie miały być opublikowane? Tego się już nie dowiemy.

„Utrwaliło się postrzeganie Marka Aureliusza jako człowieka rozdartego pomiędzy obowiązkami władcy a skłonnością do filozofii, intelektualistę zagubionego w żołnierskim obozie i na cesarskim dworze.”


Marek Aureliusz Jak żyć, aby osiągnąć spokój


„Rozmyślania” to ćwiczenia duchowe. 

Marek Aureliusz pisze w sposób, jakby spoglądał ze szczytu. Jakby był już na końcu wspinaczki – i dzieli się wnioskami.

Celem tych „duchowych ćwiczeń” jest ujrzenie rzeczywistości takiej, jaka jest – bez upiększania.

Chodzi o to, aby nie bać się pozornego zła i nie pragnąć pozornego dobra. Aby krok po kroku zbliżać się do osiągnięcia cnoty (arete – czyli po grecku „najlepszość”).

Dziś powiedzielibyśmy, że to potrzeba samorealizacji i samodoskonalenia się.

„Rozmyślania” to przyswojenie konkretnych postaw. To reguły, sposoby i zasady dobrego życia. Przygotują Twój umysł na wydarzenia, które mogą nadejść (dobre lub złe).

Poniżej dzielę się z Tobą wybranymi przeze mnie myślami Marka Aureliusza – tak jak to zrobiłem wcześniej z moim mistrzem nr 1 – Seneką.

Owocnej lektury.


Księga 1

Marek Aureliusz wspomina tu o postawach, które przyswoił sobie od innych ludzi.

Wypisałem te, które spodobały mi się najbardziej:

  • brak skłonności do gniewu
  • przyzwoitość i męski charakter
  • prostota w sposobie życia, daleka od wystawnego spędzania czasu
  • nie uczęszczanie do publicznych szkół, ale korzystanie w domu z usług dobrych nauczycieli
  • znoszenie trudów i ograniczenie potrzeb
  • skupienie się na własnej pracy
  • podejmowanie wyłącznie wartościowego trudu
  • znoszenie cudzej szczerości
  • porzucenie retoryki, poezji oraz wytworności w wysławianiu się
  • czytanie z uwagą, niepoprzestawanie na powierzchownym myśleniu, ani przyznawanie racji ludziom, którzy uprawiają powierzchowne gadulstwo
  • nie spoglądanie nawet na chwilę na nic innego niż rozum
  • troskliwa dbałość o potrzeby przyjaciół
  • brak wszelkich oznak gniewu czy jakiejś innej namiętności, ale bycie zarazem najbardziej niewzruszonym i najbardziej wyrozumiałym
  • nieobnoszenie się z wielką uczonością
  • miłość do bliskich, do prawdy i do sprawiedliwości
  • władza królewska, szanująca przede wszystkim wolność rządzonych
  • władanie sobą i trzymanie się obranej drogi
  • łagodność
  • przeprowadzanie zamierzeń bez narzekania, że coś trzeba zrobić
  • niedziwienie się ani uleganie emocjom, brak pośpiechu w czymkolwiek, wyzbycie się wahania, bezradności oraz smutku
  • wdzięk w zachowaniu
  • brak potrzeby pustej sławy, związanej z rzekomymi zaszczytami, umiłowanie trudu i wytrwałość
  • pozwolenie przyjaciołom, żeby nie czuli się zmuszeni przez cały czas dzielić z mną stołu, ani towarzyszyć mi w wyjazdach
  • pielęgnowanie przyjaźni
  • nieokazywanie względem żadnego z przyjaciół ani znudzenia, ani nadmiernego zauroczenia
  • samowystarczalność we wszystkim oraz pogoda ducha
  • baczenie na wydatki
  • niechęć do przypodobania się czy schlebiania
  • dobry smak i brak skłonności do nowinek
  • z darów losu, które sprawiają, że życie staje się łatwiejsze, korzystać skromnie, ale i bez wahania, tak więc, kiedy się nadarzają, brać je z prostotą, a kiedy ich nie będzie, nie potrzebować ich wcale
  • pewna zachowawczość i niechęć do zmian, przyzwyczajenie się do tych samych miejsc i spraw
  • skupienie na tym, co powinno być zrobione, a nie na uznaniu płynącym z takich czynów
  • wszystko rozpatrywane uważnie, jak w chwili odpoczynku od zajęć, bez wewnętrznego niepokoju, w sposób uporządkowany, zdecydowanie i odpowiednio
  • bycie silnym, wytrzymałym i zarazem zrównoważonym
  • wyobrażanie sobie wyraźnie i często, czym jest życie zgodne z naturą
  • nie doświadczenie takiej konieczności, żeby być zdanym na czyjeś wsparcie
  • posiadanie żony tak posłusznej, tak pełnej wyrozumiałej miłości, tak prostej

Księga 2

„O każdej porze staraj się stanowczo, jak Rzymianin i mężczyzna, żeby to, co masz na podorędziu, robić z dokładnością, z wyzbytą sztuczności powagą, z wyrozumiałą miłością, z poczuciem wolności i sprawiedliwością. Staraj się również zyskać wytchnienie od wszystkich innych myśli. A zyskasz je, gdy każdą czynność będziesz wykonywał jak ostatnią w życiu, bez żadnej przypadkowości działania (…)”

„Czemu to rozpraszają Cię zewnętrze zdarzenia? Znajdź sobie czas na wytchnienie, by nauczyć się czegoś dobrego, i przestać się błąkać.”

„Ci zaś, którzy nie podążają za poruszeniami własnej duszy, z konieczności są nieszczęśliwi”.

„Człowiek pogrążony w gniewie odwraca się od rozumu z pewnym smutkiem i wewnętrznym napięciem.”

„Tak wszystko rób i mów, i zgłębiaj, jak gdybyś już teraz mógł odejść z życia.”

„To, co nie czyni gorszym człowieka, jak mogłoby czynić gorszym ludzkie życie?”

„W duszach bliźnich szukał wskazówek, a nie spostrzegł, że wystarczy być blisko z jedynym we własnym wnętrzu daimonem* i prawdziwie się o niego troszczyć.”

*Marek Aureliusz uważa, że każdy z nas ma własnego daimona – wewnętrzny, boski pierwiastek w człowieku, o którego powinno się troszczyć. W takim razie moim daimonem jest czarny orzeł 🙂

„Teraźniejszość bowiem to jedyne, czego można być pozbawionym, gdyż ma się tylko ją, a nie można utracić tego, czego się nie ma.”

„Co więc może służyć w drodze za osłonę? Jedna jedyna filozofia. Ona zaś polega na pilnowaniu wewnętrznego daimona.”

„Silniejszy od przyjemności i cierpień, niczego nie czynił przypadkowo, kłamliwie ani obłudnie, nie czuł zależności od tego, co inny człowiek robi lub czego nie robi.”


Księga 3

„(…) z każdym dniem trwonione jest życie i zostaje go coraz mniejsza część.”

„Nie trwoń tej części życia, która Ci jeszcze została, na snucie wyobrażeń o innych ludziach, o ile nie wiążesz tego z pożytkiem wspólnoty.”

„Wyobrażanie sobie, co tak ważnego ten czy ów robi, i w jakim celu, co mówi, o czym myśli, co przygotowuje, i tym podobne, odwodzi Cię od uważania na własną władzę kierowniczą.”

„Troska o wszystkich ludzi zgodna jest z naturą człowieka.”

„Niech nie przystraja Twojego myślenia nadmierne wyrafinowanie. Mówiąc, nie popadaj w wielosłowie, nie czyń, co do Ciebie nie należy. I jeszcze ten bóg w Twoim wnętrzu – niech będzie patronem istoty o męskim usposobieniu i dojrzałej, męża stanu. Rzymianina, władcy.”

„Jasność niech zapanuje we wnętrzu, bez oczekiwania pomocy z zewnątrz i bez czekania na ukojenie, które mogą dać inni. Trzeba stać prosto, bez szukania podpory.”

„(…) pochwała ze strony ogółu, władza, bogactwo czy pogrążanie się w przyjemnościach. Wszystkie one, mimo, że wydają się nieco współgrać, zaraz przejmują władzę i wiodą na manowce. Ty jednak – jak powiadam – w sposób prosty i wolny wybierz to, co wyższe, i tego się trzymaj.”

„Chodzi jedynie o to, być zbadał sprawę rzetelnie.”

„Żadnej niewolniczości czy sztucznej wyższości, uzależnienia od innych czy chęci odosobnienia, tłumaczenia się czy znów skrytości.”

„Jeżeli w tym oto działaniu podążasz za prawym rozumem, z zapałem, z całą siłą, życzliwie, bez rozpraszania się na żadne poboczne sprawy, lecz dbasz o swojego daimona, żeby pozostał czysty, jakbyś już musiał go oddać; jeżeli trzymasz się tego wszystkiego, niczego nie spodziewając się, ani też nie unikając, lecz zadowalając się tym oto działaniem, zgodnym z naturą i heroiczną prawdą w tym, co mówisz, i to mówisz głośno – żyć będziesz dobrze.”

„Spiesz się więc do końca i odrzuciwszy czcze nadzieje, pomóż samemu sobie. O ile w ogóle troszczysz się o siebie.”

„A jeżeli nikt z ludzi nie wierzy mu, że prosto, przyzwoicie i pogodnie żyje, to nie zżyma się na żadnego z nich i nie porzuca drogi prowadzącej do celu życia.”


Księga 4

„Gdy tylko to, co panuje wewnątrz nas, będzie w zgodzie z naturą, wówczas tak jest nastawione do nadchodzących zdarzeń, że zawsze łatwo dostosowuje się do tego, co możliwe i dane.”

„Nigdy człowiek nie znajdzie spokojniejszego ani bardziej wolnego od zadań odosobnienia niż we własnej duszy, a przede wszystkim taki człowiek, który ma wewnątrz to, nad czym pochyliwszy się w skupieniu, zaraz odnajdzie pełny spokój.”

„Przez spokój rozumiem nic innego jak ład wewnętrzny. Nieustannie więc zapewniaj sobie to odosobnienie i odnawiaj samego siebie. Krótkie i elementarne niech będą zasady, które natychmiast, gdy tylko zetkniesz się z nimi, wystarczą Ci do całkowitego zmycia z siebie smutku i odprawią Cię, wolnego od niechęci względem rzeczy, do których wracasz.”

„Ludzie błądzą w sposób nieumyślny.”

„Odetchnij wreszcie.”

„Za sprawą konieczności i natury pewni ludzie postępują tak a nie inaczej. Kto zaś tego nie chce, tym samym chciałby, żeby drzewo figowe nie miało w sobie cierpkiego soku.”

„Pamiętaj więc, że nim przeminie bardzo krótki czas – i Ty, i on będziecie martwi. A już niedługo nawet imiona wasze ulegną zapomnieniu.”

„Masz być zawsze w gotowości do dwóch rzeczy: po pierwsze, żeby czynić wyłącznie to, co rozumność sztuki królewskiej i prawodawczej podpowiada Ci dla pożytku ludzi. Po drugie, do zmiany zdania, ilekroć znajdzie się ktoś, kto Cię poprawi i za jego wskazaniem odstąpisz od swego przekonania. To odstąpienie ma jednak zawsze wychodzić od czegoś najbardziej wiarygodnego, na przykład od tego, co sprawiedliwe czy pożyteczne dla ogółu. Tak samo należy traktować rzeczy, które leżą w zakresie naszego wyboru, a nie ze względu na to, że zdają się nieść rozkosz czy sławę.”

„Nie żyj tak, jak jakbyś miał zamiar żyć dziesięć tysięcy lat. Nieuniknione wisi nad Tobą. Dopóki żyjesz, dopóki można – bądź dobry.”

„Nie wypatruj czarnego usposobienia u innych, ale do mety biegnij prosto, nie zbaczając.”

„Czy to, co prawdziwie piękne, potrzebuje czegokolwiek? (…) Czy może któraś z tych rzeczy nabiera piękna za sprawą chwalenia, a w wyniku przygany niszczeje? Szmaragd może staje się gorszy, jeżeli nie jest chwalony?”

„Wszechświecie! Nic nie przychodzi do mnie przedwcześnie ani za późno, co Tobie jest o stosownym czasie.”

„Zajmuj się niewieloma sprawami – jeżeli chcesz cieszyć się pogodą ducha.”

„Pogodę ducha zapewni wówczas nie tylko zajmowanie się pięknymi sprawami, ale i niewieloma. Większość o których mówimy i którymi zajmujemy się, nie jest konieczna. Gdyby ktoś ich zaniechał, zyskałby więcej czasu i spokoju od wewnętrznych nawałnic. Dlatego przy każdej rzeczy należy sobie przypominać, czy aby należy ona do koniecznych.”

„Siebie nie wzburzaj! Uprość siebie! Błądzi ktoś? Sobie błądzi. Coś Ci się przydarza? Pięknie! Z wszechcałości, od początku, wszystko, co się przydarza, zostało Ci przeznaczone i uprzędzone.”

„Sztukę drobną, której się wyuczyłeś, miłuj i na niej polegaj. To, co pozostało z życia, przejdź jak ktoś, kto z całej duszy zawierzył bogom wszystkie swoje sprawy, siebie zaś nie uczynił ani tyranem, ani niewolnikiem żadnego z ludzi.”

„Dlatego unikniesz zniechęcenia, jeżeli tylko nie będziesz zajmował się za bardzo sprawami mniej ważnymi.”

„W czym więc trzeba odznaczać się zapałem? W tym jedynie: w myśleniu sprawiedliwym, w czynach ku pożytkowi ogółu, mowie, która nigdy nie kłamie, i postawie życzliwie witającej wszystko, co przydarza się jako konieczne, jako zrozumiałe, jako płynące z takiej właśnie zasady i źródła.”

„Podobny bądź do skały, w którą nieustannie uderzają nadciągające fale. Ona zaś trwa, a wokół niej łagodnieją kipiele wód.”

„Ponadto, pamiętaj, aby przy każdym zdarzeniu, które prowadzi Cię do smutku, tę stosować naukę: ono nie jest nieszczęściem, szczęściem zaś jest znosić je szlachetnie.”

„Zawsze biegnij krótką drogą, zgodna jest ona z naturą. A zatem wszystko mów i rób przez odniesienie do tego, co najzdrowsze. Takie założenie uwalania od trudów, walki, wszelkiego przeliczania i działania na pokaz.”


Księga 5

„Przed świtem, gdy budzisz się niechętnie, miej na podorędziu: budzę się do dzieła człowieka. (…) Czy do tego zostałem stworzony, by wylegiwać się, grzejąc na posłaniu? „Ależ to jest przyjemniejsze!” A więc dla odczuwania przyjemności zostałeś zrodzony, całkowicie dla doznawania, nie zaś dla działania? „Ależ należy też czasem przystanąć!” Należy. I ja tak mówię. Ty jednak wychodzisz ponad miarę, ponad to, czego potrzebujesz. Tylko, że nie w działaniach, tu pozostajesz poniżej możliwości.

„Nie miłujesz siebie, gdyby tak było miłowałbyś i naturę swoją, i jej zamiar. Inni zaś, którzy miłują swoje talenty, całkowicie im się poświęcają, nie myjąc się i nie dojadając. (…) Ilekroć ogarnia ich namiętność, wolą rozwijać to, czym się zajmują, niż jeść czy spać.”

„A więc rozwijaj te (zalety), które całkowicie zależą od Ciebie: niezafałszowanie, powagę, wytrzymałość w znoszeniu trudów, brak uwielbienia dla przyjemności, nieuskarżanie się na swoją dolę, ograniczenie potrzeb, życzliwość, wolność, prostotę, brak chełpliwości, wielkoduszność. Nie dostrzegasz, jak wieloma z tych zalet już teraz mógłbyś się odznaczać, bez wymówek o braku talentu czy niezdatności. Pozostajesz jednak dobrowolnie poniżej swoich możliwości.”

„I tak właśnie przyjmuj wszystko, co się dzieje, nawet jeśli zdaje się to zanadto surowe, gdyż prowadzi tam, do zdrowia świata, pomyślności Dzeusa i powodzenia.”

„Wyzbądź się wstrętu, nie rezygnuj, nie popadaj w zniecierpliwienie, jeśli nie potrafisz jeszcze robić wszystkiego w najdrobniejszym szczególe bez odstępstwa od słusznych nauk.”

„Pamiętaj, że filozofia chce wyłącznie tego, czego chce Twoja natura. Ty zaś chciałeś czegoś innego, co nie jest zgodne z naturą.”

„Spójrz jednak, czy nie bardziej pociąga wielkoduszność, wolność, prostota, trafna myśl, świętość?”

„Gdzie bowiem jest ów człowiek odznaczający się stałością?”

„Jakie wyobrażenia często tworzysz, takie będzie Twoje myślenie, ponieważ dusza zanurza się w barwniku wyobrażeń.”

„Dobrem rozumnej istoty jest wspólnota, a już dawno temu wykazano, że dla wspólnoty zostaliśmy zrodzeni.”

„Od nieposiadających duszy lepsze są byty posiadające duszę, a od posiadających duszę – rozumne.”

„Szaleństwem jest gonić za tym, co niemożliwe. Niemożliwe, żeby głupcy nie robili rzeczy tego rodzaju.”

„Należy dobrze ludziom czynić i znosić ich. Kiedy jednak jacyś ludzie stają mi na drodze w moich najważniejszych zadaniach, człowiek staje się dla mnie jedną z rzeczy obojętnych moralnie, nie mniej niż słońce, wiatr czy dzikie zwierzę.”

„Myślenie przystosowuje i zmienia wszelką przeszkodę działania w rzecz godną wyboru.”

„Z bogami żyje człowiek, który ciągle pokazuje im swoją duszę, radującą się tym, co zostało jej przydzielone, czyni zaś wszystko, czego chce daimon, którego Dzeus dał każdemu, cząstkę swoją, za stróża i przewodnika – on to jest umysłem i rozumem każdego.”

„Twe życie może zawsze upływać szczęśliwie, jeżeli będziesz kroczył dobrą drogą i jeżeli wdrażać będziesz we właściwe myślenie i działanie.”

„Pewnego dnia stałem się człowiekiem, któremu sprzyja los, cokolwiek by się nie zdarzyło.”

„To zaś, że komuś sprzyja los, oznacza, że dobrego losu udziela on samemu sobie. A dobry los – to dobre zwroty duszy, dobre pobudki, dobre działania.”


Księga 6

„Jedna spośród czynności należących do sztuki życia polega na tym, że umieramy: wystarczy więc zrobić z niej jak najlepszy użytek.”

„Gdy tylko ciężar okoliczności przymusi Cię do popadnięcia w zamęt, szybko wróć do samego siebie i nie odchodź bardziej niż to konieczne od płynności rytmu.”

„Jeżeli coś jest możliwe dla człowieka i mu właściwe, to jest i w Twoim zasięgu.”

„Wiele rzeczy lekceważymy u tych, którzy są niejako naszymi współzawodnikami w ćwiczeniach.”

„Jeżeli ktoś potrafi wyprowadzić mnie z błędu i pokazać, że niewłaściwie myślę lub czynię, zmienię się, pełen wdzięczności. Poszukuję bowiem prawdy, a przez nią nikt nigdy nie został skrzywdzony. Szkodzi sobie, kto trwa przy swojej złudzie i niewiedzy.”

„jak okrutnie jest nie pozwalać ludziom, żeby dążyli do tego, co jawi im się jako właściwe i korzystne. Ty jednak w jakiś sposób to właśnie robisz, gdy nie pozwalasz im na to, ilekroć gniewasz się, że błądzą. Przecież dążą do tego, co ich zdaniem jest dla nich właściwe i korzystne.”

„Pilnuj więc, abyś był prosty, dobry, czysty, szlachetny, nieprzesadnie subtelny, przyjaciel sprawiedliwości, szanujący bogów, uprzejmy, wyrozumiały, zdolny, by czynić to, co stosowne. Walcz o to, aby ciągle być takim, jakim chciała Cię uczynić filozofia. Czcij bogów, ludziom nieś ratunek.”

„Jedyny owoc tego życia na ziemi – postawa zbożna i działania ku pożytkowi wspólnoty.”

„I jak niewiele mu wystarczało – mieszkanie, łóżko, ubranie, pożywienie, służba. I jak miłował trudy, jak wielkiego był serca. I dzięki swej skromnej diecie trwał przy swoim zajęciu aż do wieczora (…)”

„I jak znosił tych, którzy otwarcie wypowiadali się, polemizując z jego zdaniem, i cieszył się, kiedy ktoś pokazał lepsze rozwiązanie.”

„Zestrajaj się z tym, co Ci przypadło losem, i z jakimi ludźmi połączył Cię los, tych miłuj, ale prawdziwie!”

„Jedno tylko jest coś warte: przeżyć życie zgodnie z prawdą i sprawiedliwością, życzliwie odnosząc się do kłamców i niesprawiedliwych.”

„Gdy chcesz poczuć radość, rozpatruj zalety ludzi, z którymi chcesz dzielić życie.”

„Miłośnik sławy bierze cudze działania za własne dobre, miłośnik przyjemności – własne doznania, człowiek rozumny – własne czyny.”

„Co nie jest korzystne dla roju, nie przynosi korzyści pszczole.”


Księga 7

„Zasady żyją! Jak mogą stać się martw, skoro wyobrażenia, które odnoszą się do nich, nie wygaszają? Do Ciebie należy, by je ciągle rozpalać.”

„A zatem należy pośród tego wszystkiego zachować równowagę i nie popadać w pychę, zrozumieć jednak, że tyle każdy człowiek jest wart, ile warte są rzeczy, którymi się zajmuje.”

„Nie wstydź się korzystać z pomocy.”

„Niech rzeczy przyszłe nie wywołują niepokoju. Sam bowiem przyjdziesz do nich, jeżeli okaże się to konieczne, niosąc ten sam rozum, którego teraz używasz do rzeczy teraźniejszych.”

„Szczęście jest dobrym daimonem, inaczej – dobrym pierwiastkiem boskim.”

„Właściwe jest człowiekowi miłować również tych, którzy się potknęli. Dzieje się to wtedy, gdy zaczniesz myśleć, że są Tobie pokrewni i przez niewiedzę oraz nieumyślnie błądzą, i że już niedługo obaj będziecie martwi, a przede wszystkim, że on nie wyrządził Ci szkody. Nie uczynił bowiem Twojej władzy kierowniczej gorszą niż była przedtem.”

„Nie myśl o rzeczach, których nie masz, jakbyś już je miał, ale spośród tych, które masz, wybieraj najbardziej pomocne.”

„Wyczyść wyobraźnię. Powstrzymaj szarpiące Tobą popędy. Ogranicz się do czasu teraźniejszego.”

„Rozmyślaj nad ostatnią godziną.”

„Lśnij prostotą i szacunkiem.”

„Powinien zastanawiać się, jak najlepiej przeżyć ten czas, który jeszcze mu został.”

„Gdzie można osiągnąć korzyść przez działanie zmierzające właściwą drogą i zgodne z naszym ustrojem, tam nie należy spodziewać się żadnej szkody.”

„Dokonywać zaś trzeba tego, co zgodne jest z Twoją konstytucją.”

„Właściwe jest wyznaczanie granicy samemu sobie i niepoddawanie się ani ruchowi zmysłowemu, ani popędowemu.”

„Dlaczego nie zostawisz cudzego błąkania się ludziom, którzy je powodują lub się w nie wikłają, a sam nie zaczniesz czerpać korzyści z takich zdarzeń?”

„Jedynie bądź uważny i chciej być piękny sam dla siebie we wszystkim, co czynisz.”

„Wewnątrz drąż, wewnątrz jest źródło dobra, które zawsze bije, o ile zawsze będziesz drążył.”

„Sztuka życia bardziej przypomina zapasy niż taniec, w tym jak gotowa i nieugięta staje oko w oko z nieprzewidzianymi zdarzeniami.”

„Wolny od przymusu, żyj z największą radością w sercu, nawet jeżeli wszyscy wywrzaskują przeciwko Tobie, co tylko chcą (…)”

„Doskonałość usposobienia – cały dzień przeżyć, jakby był ostatni, nie wzburzać się, nie tężeć ze zmartwienia, nie pozować.”

„Ilekroć uczyniłeś coś dobrego, a ktoś inny tego doznał, czegóż trzeciego jeszcze szukasz, jak to robią głupcy? Sławy, żeś dobrze uczynił, czy zapłaty?”


Księga 8

„Jeżeli więc prawdziwie dostrzegłeś, gdzie leży zadanie, nie dbaj, co będą o Tobie sądzić, ale bądź zadowolony z tego, że resztę Twego życia, jak długa by nie była, przeżyjesz tak, jak chce Twoja natura. Rozmyślaj więc, czego ona chce, i niech Cię nic innego nie rozprasza. Doświadczyłeś bowiem długiego błąkania, dobrego życia nigdzie nie znajdując, ani w sylogizmach, ani w bogactwie, ani w sławie, ani w rozrywkach, nigdzie. Gdzie więc ono jest? W robieniu tego, czego wymaga natura człowieka.”

„(…) udziałem człowieka nie jest żadne dobro, jeśli nie czyni go ono sprawiedliwym, roztropnym, mężnym, wolnym (…)”

„W przypadku każdego działania pytaj samego siebie: jak odnosi się ono do mnie? Czy nie będę go żałował?”

„Niech nikt nie słyszy, kiedy narzekasz na życie dworskie. Obyś i Ty nie słyszał swego narzekania.”

„Dobro musi być czymś pożytecznym. A zatem piękny i dobry mąż powinien o nie się troszczyć.”

„Ilekroć ze snu budzisz się niechętnie, przypominaj sobie, że z Twoim własnym ustrojem i ludzką naturą jest zgodne wykazywanie się działaniami dla wspólnoty.”

„Z kimkolwiek się spotkasz, natychmiast zapytaj samego siebie: ten człowiek jakie ma przekonania o dobru i złu?”

„Pamiętaj, że zmienić zdanie i pójść za rada kogoś, kto Cię poprawił, też jest przejawem wolności. Twoje to bowiem działanie Cię prowadzi, zgodne z Twoją pobudką. sądem i umysłem.”

„Kiedy coś robię, odnoszę się do dobra ludzi.”

„Radość człowieka – robić rzeczy właściwe człowiekowi.”

„Jeżeli potrafisz patrzeć z całą ostrością, patrz.”

„Jednego cieszy to, drugiego co innego. Mnie zaś, kiedy w zdrowiu utrzymuję moją władzę kierowniczą, przez co nie odwraca się ani od żadnego człowieka, ani od niczego, co przytrafia się ludziom, ale patrząc na wszystko przyjaźnie, przyjmuje każdą rzecz i używa jej zgodnie z jej wartością.”

„Weź mnie i rzuć, dokąd tylko chcesz. I tam daimon mój będzie pogodny, to znaczy zadowolony, o ile pozostanie i będzie działał zgodnie z porządkiem własnego ustroju.”

„Pamiętaj, że władza kierownicza staje się niezwyciężona, gdy tylko skupiwszy się w sobie, samej sobie wystarcza, nie robiąc niczego, czego nie chce.”

„Ogórek cierpki? Wyrzuć go. Ciernie na drodze? Zejdź na bok. Dosyć! Nie dodawaj: Dlaczego na świecie są takie rzeczy!”

„Chcesz być chwalonym przeze człowieka, który trzy razy na godzinę samego siebie przeklina? Chcesz się podobać człowiekowi, który nie podoba się samemu sobie? Czy podoba się sobie ktoś, kto żałuje niemal wszystkiego, co robi?”

„Ludzie zrodzili się dla siebie nawzajem. Albo więc ucz ich, albo znoś.”


Księga 9

„I zaiste, kto goni za przyjemnościami, jakby były dobrem, cierpień zaś unika, jakby były złem, bluźni.”

„Ponadto ten, kto boi się cierpień, będzie bał się tego, co może mu się przydarzyć w świecie.”

„(…) odejdziesz od ludzi, którzy nie podzielali Twych nauk. To bowiem jedynie, jeśli w ogóle, odciągnąć nas może od śmierci i zatrzymać przy życiu, gdyby żyć można było razem z ludźmi, którzy mają te same co my przekonania.”

„Błądzący sam siebie wprowadza w błąd. Wyrządzający niesprawiedliwość, sam sobie ją wyrządza, sam czyni sobie zło.”

„Niesprawiedliwość wyrządza często ten, kto czegoś nie czyni, a nie tylko ten, kto czyni.”

„Usuń wyobrażenie, zatrzymaj popęd, wygaś pragnienie. Władzę kierowniczą zwróć ku niej samej.”

„Albowiem to natura sprawuje rządy.”

„Przynosi owoc człowiek, i bóg, i świat. Każdy przynosi go w swojej porze.”

„Jeżeli potrafisz, zmieniaj innych przez nauczanie. Jeżeli zaś nie, pamiętaj, że jeszcze przysługuje Ci życzliwość. I bogowie okazują życzliwość ludziom tego rodzaju, nawet pomagając im nieraz w różnych sprawach, w osiągnięciu zdrowia, bogactwa, sławy. Aż tak są pomocni! Wolno tak i Tobie. Czy jest ktoś, powiedz, kto Ci w tym przeszkadza?”

„Nie należy przejmować się tym, co o Tobie sądzą. Bądź jednak wobec nich dobrze nastawiony, z natury są bowiem przyjaciółmi.”

„Czyń to, czego teraz domaga się natura, podążaj naprzód, o ile Ci dano, i nie rozglądaj się wokół, czy ktoś o tym wie.”

„Proste i skromne jest dzieło filozofii. Nie odciągaj mnie ku nadętej wzniosłości.”

„Jak wielu nie zna Twego imienia, jak wielu wkrótce je zapomni, jak wielu chwalących Cię być może teraz, wkrótce będzie potępiać. I że ani pamięć nie jest warta wzmianki, ani sława, ani cokolwiek innego.”

„Możesz pozbyć się wielu rzeczy, które Cię zagłuszają.”

„Jakie są ich władze kierownicze, czym się zajmują, co miłują i czczą? Naucz się patrzeć na ich nagie dusze.”

„Strata to nic innego jak zmiana.”

„Odpowiesz może: bogowie sprawili, że zależy to ode mnie. A zatem czy nie lepiej, w pełni wolności, korzystać z tego, co zależy od Ciebie, niż w zniewoleniu i małodusznie zabiegać o to, co nie zależy?”

„Jeden modli się: jak mógłbym się z nią przespać. Ty: Jak mógłbym nie pożądać przespania się z nią.”

„(…) nie strzęp języka na rozmowy z nieukiem (…)”

„Skup się jedynie na teraźniejszej czynności i narzędziu, za pomocą którego ją wykonujesz.”

„Ilekroć urazi Cię czyjaś bezczelność, natychmiast zapytaj samego siebie: czy to możliwe, żeby na świecie nie było bezczelnych ludzi? Niemożliwe. Nie domagaj się więc tego, co niemożliwe.”

„Krótko mówiąc, możesz pouczać człowieka, który zszedł na manowce. Każdy, kto błądzi, oddala się od celu i schodzi na bezdroża.”

„A co w tym złego czy dziwnego, że człowiek niewychowany zachowuje się jak niewychowany? Zastanów się, czy nie powinieneś raczej oskarżać samego siebie, że nie spodziewałeś się, iż on zbłądzi. Potrafisz bowiem dzięki swojemu rozumowi pomyśleć, że ten właśnie człowiek prawdopodobnie tak właśnie zbłądzi, a mimo to zapominasz i dziwisz się, że pobłądził.”

„Czego chcesz więcej, człowieku, skoro wyrządziłeś dobry uczynek? Nie wystarcza Ci, że dokonałeś tego zgodnie z Twoją naturą? Domagasz się jednak zapłaty. Tak jakby oko domagało się zapłaty za to, że patrzy, czy stopy za to, że chodzą.”


Księga 10

„Czy będziesz kiedyś, duszo, dobra, prosta, jedna, naga i bardziej widoczna niż ciało, które Cię otacza? Czy zasmakujesz kiedyś w przyjaźni i troskliwej miłości?”

„Zupełnie nie o to chodzi, żeby dyskutować, jaki powinien być dobry człowiek, ale żeby nim być.”

„Nieustannie rozmyślaj, w jaki sposób wszystko, co dzieje się teraz, działo się już wcześniej, a też i o tym, że będzie działo się kiedyś.”

„Gdy tylko urazi Cię czyjś występek, natychmiast zapytaj, czy aby sam nie czynisz czegoś podobnie występnego (…)”

„A spojrzawszy na siebie, wyobraź sobie któregoś z cezarów (…)”

„Wszystko, co wolno doprowadzać do skutku w zgodzie z własną naturą, należy uważać za przyjemność.”

„Umysł i rozum mogą, zarówno naturalnie, jak i dlatego, że chcą, pokonać każdą przeszkodę.”

„A zatem zdrowe myślenie powinno być gotowe na wszystko, co się przydarza.”

„Nikomu aż tak nie sprzyjało szczęście, żeby w godzinie śmierci nie stanęli przy nim jacyś ludzie ciesząc się, że spotyka go coś złego.”


Księga 11

Właściwości duszy rozumnej:

  • widzi samą siebie
  • samą siebie analizuje
  • samą siebie czyni taką, jaką chce
  • sama korzysta z owocu, który przynosi
  • osiąga swoje spełnienie, bez względu na to, gdzie wyznaczony byłby kres życia; inaczej niż w tańcu, aktorstwie i tym podobnych, gdzie całe działanie będzie niespełnione, gdy coś je przerwie, tutaj przeciwnie, przerwane w każdym akcie i w każdym momencie, całkowicie spełnia zamierzenie; tak, że może powiedzieć: „posiadam to, co moje”
  • pojmuje okresowe odradzanie się

„Czym jest Twoje rzemiosło? Być dobrym.”

„Jak wyraźnie ta myśl mnie uderza: nie ma żadnej innej sytuacji w życiu tak odpowiedniej do uprawiania filozofii, jak ta, w której się teraz znajdujesz.”

„Rośnij wspólnie, lecz nie miej wspólnych przekonań.”

„Wzgardzi ktoś mną? Jego sprawa. Moja, żeby nie czynić i nie mówić nic, co jest godne wzgardy. Znienawidzi? Niech tam. Ja będę uprzejmy i życzliwy każdemu, będę gotowy nawet jemu pokazać błąd, i to nie aby zganić, nie na pokaz, że potrafię to znieść, ale prawdziwie i szlachetnie (…)”

„Jak zepsuty w środku i nieszczery jest ktoś, kto mówi: postanowiłem zachowywać się wobec Ciebie szczerze. Co robisz, człowieku? Niepotrzebne te przedmowy – samo działanie wszystko pokaże. Powinno być wypisane na Twoim czole, bezpośrednio brzmieć w głosie, bezpośrednio jaśnieć w oczach.”

„Udawana prostota jest jak sztylet. Nie ma nic gorszego niż przyjaźń wilków. Od niej zwłaszcza uciekaj. Człowiek dobry, prosty i życzliwy ma wszystko w oczach i jest to wyraźnie widoczne.”

„Przeżyć życie najpiękniej, a możność tę odnaleźć w duszy, o ile wobec rzeczy obojętnych pozostanie się obojętnym. Obojętność zyska taki człowiek, który każdą rzecz będzie oglądał i w podziale na części, i całościowo (…)”

„(…) zrodziłem się dla nich jak tryk strzegący trzody owiec, czy byk stada krów (…)”

„(…) kiedy nazbyt oburzasz się lub cierpisz, przypomnij sobie, że ludzkie życie jest chwilowe i niebawem nas wszystkich powali śmierć.”

„Zwracaj się wyłącznie do swego rozmówcy, nawet gdy jacyś inni ludzie znajdują się w pobliżu.”

„Zacznij wreszcie być człowiekiem, dopóki jeszcze żyjesz.”

„Popędliwość jest rzeczą niemęską, w przeciwieństwie do łagodności i uprzejmości. To one są bardziej ludzkie, a przez to bardziej męskie, to ich posiadacz odznacza się siłą, „ścięgnami” i męstwem, a nie człowiek pogrążony w gniewie i niezadowoleniu. Im komu bliżej do beznamiętności, tym większej nabiera potęgi. Smutek i gniew przynależą słabemu. Oba narażają na rany i zniewolenie.”

„Ruch ku czynom niesprawiedliwym, rozpustnym, gniewnym, niosącym smutek i strach, nie jest niczym innym jak odstąpieniem od natury.”

„Nie wcześniej zaczniesz uczyć pisać i czytać, nim się sam nauczysz. O ileż bardziej dotyczy to życia.”

„Całując swoje dziecko, należy – jak mawiał Epiktet – w duchu wyszeptać: jutro możesz umrzeć.”


Księga 12

„Wszystko, do czego pragniesz dojść okrężną drogą, możesz mieć już teraz, o ile sam sobie tego nie pozazdrościsz. Będzie to możliwe, gdy porzucisz wszystko, co przeszłe, powierzysz opatrzności to, co przyszłe, a teraźniejszość jedynie poprowadzisz prosto ku czci dla świętości i ku sprawiedliwości.”

„Tak oto bardziej wstydzimy się swojego otoczenia, co też o nas pomyśli, niż samych siebie.”

„Jeżeli coś nie jest powinnością, nie rób tego. Jeżeli nie jest prawdziwe, nie mów.”

„Po pierwsze, nic nie robić przypadkowo i bez odniesienia do celu. Po drugie, nie odnosić się do niczego innego, jak tylko do celu wspólnotowego.”

„Odejmuj więc osąd, kiedy zechcesz, a wówczas, jak żeglarz, który opłynął przylądek, napotkasz ciszę morską, wszystko spokojne i zatokę nie zmarszczoną falą.”

„Wyrzuć osąd, a będziesz ocalony.”

„(…) każdy żyje wyłącznie teraźniejszością i tylko tę traci.”

„Z całej duszy czynić to, co sprawiedliwe i mówić to, co prawdziwe.”

„Wszystko sprowadza się do tego, jak władza kierownicza używa siebie.”

„Człowiekowi, dla którego jedynym dobrem jest to, co przychodzi w porę, i dla którego jest równie obojętne, czy dokonał mniejszej, czy większej liczby czynów zgodnych z prawym rozumem, i któremu nie sprawia różnicy, czy kontemplował porządek świata przez dłuższy, czy krótszy czas – temu nawet śmierć nie jest straszna.”

„Odejdź łagodnie. Ten, który Cię zwalnia, również jest łagodny.”


Brakuje nam dziś takich mężczyzn jak cesarz Marek Aureliusz. Mężczyzn z dojrzałością i charakterem.

Bądź jednym z nich.

Do następnego,

Cyprian


Cyprian Kajetan

Podobał Ci się wpis?
Dołącz do Hustle Club